Surowcem farmaceutycznym jest ziele i liść rozmarynu - Herba et Folium Rosmarini. Ważnym surowcem jest również olejek rozmarynowy - Oleum Rosmarini, wchodzący w skład wielu preparatów złożonych gotowych i recepturowych.

Liść rozmarynu i olejek rozmarynowy można nabyć w sklepach zielarskich i aptekach. W wielu sklepach znajduje się również świeże ziele rozmarynu, które można spożytkować do celów leczniczych. Surowiec pochodzący z południowych krajów jest zasobniejszy w olejek eteryczny.

Carnosol = karnozol


Karnozolowy kwas = Carnosic Acid = Carnosolic Acid


Rozmarynowy kwas - Rosmarinic Acid

Większość składników rozmarynu bardzo słabo przechodzi do czystej wody, dlatego wodne wyciągi z rozmarynu mają wąskie zastosowanie w fitoterapii. Wartościowe i efektywne w działaniu są wyciągi wodno-alkoholowe, alkoholowe i olejowe. Na rynku trudno obecnie znaleźć wartościowy surowiec. Należy on do grupy surowców olejkowych, zatem jest bardzo wrażliwy na zbiór, suszenie i rozdrabnianie. Niewłaściwa przeróbka ziela (liści) rozmarynu powoduje potężne straty składników czynnych, które łatwo ulegają rozkładowi i ulotnieniu pod wpływem światła, tlenu i wysokiej temperatury. Olejek rozmarynowy może być fałszowany lub rozcieńczany roztworem mieszaniny syntetycznej kamfory, borneolu, olejku eukaliptusowego i sosnowego (terpentynowego).

Alkoholowe i wodno-alkoholowe wyciągi z rozmarynu działają rozkurczowo na mięśnie gładkie jelit, układu moczowego, układu żółciowego oraz naczyń krwionośnych obwodowych. Mogą powodować obniżenie ciśnienia tętniczego krwi oraz działać inotropowo dodatnio na serce (zwiększenie siły skurczu mięśni przedsionków serca). Poprawiają krążenie krwi w układzie wieńcowym serca. Preparaty zawierające alkoholowe i wodno-alkoholowe wyciągi z rozmarynu zwiększają ilość produkowanej i uwalnianej żółci (działanie żółciotwórcze, żółciopędne). Uintensywniają przebieg miesiączki, mogą zwiększać krwawienia miesiączkowe. U zwierząt obserwowałem nasilenie popędu płciowego i rui. Kobietom ciężarnym nie należy podawać preparatów rozmarynu, bowiem mogą spowodować przekrwienie narządów płciowych, krwotok, a nawet poronienie, wskutek zwiększenia wrażliwości macicy na bodźce.

Nalewka, wino rozmarynowe, intrakt i olejek rozmarynowy hamują procesy fermentacji i gnicia w jelitach, działają wiatropędnie, zwiększają wrażliwość jelita grubego na stan wypełnienia masą kałową, przez co pobudzają odruchy jelit odpowiedzialne za defekację. Dzięki temu rozmaryn reguluje wypróżnienia i zapobiega zaparciom, jednakże nie u wszystkich osób.

Napar, odwar, sok rozmarynowy, nalewka, intrakt i olejek rozmarynowy pobudzają wydzielanie soków trawiennych, wzmagają trawienie i przyswajanie pokarmu. Wodne wyciągi z rozmarynu działają ściągająco i przeciwbiegunkowo.

Alkoholowe i wodno-alkoholowe wyciągi z rozmarynu oraz sam olejek rozmarynowy mają silne właściwości przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze. Istnieją liczne prace udowadniające wpływ wyciągów rozmarynowych na hamowanie rozwoju bakterii gram-ujemnych - Campylobacter.

1. Olejek eteryczny zawierający borneol, cyneol, pinen, linalol, kamforę, verbenon i eugenol.

Olejek rozmarynowy, spirytus rozmarynowy, nalewka rozmarynowa wcierane w skórę powodują jej przekrwienie i rozgrzanie oraz miejscowe znieczulenie, co daje efekt przeciwbólowy i przeciwświądowy. Rozgrzewające właściwości rozmarynu zostały wykorzystane w leczeniu reumatyzmu, artretyzmu, przeziębienia, odmrożeń, a także przy nerwobólach i mięśniobólach. Poprzez poprawę krążenia krwi, rozmaryn przyczynia się do lepszego odżywienia i natlenienia chorych tkanek, szybszego usuwania z nich szkodliwych metabolitów oraz przyśpieszonej ich regeneracji.

Rozmaryn jest bogaty w we flawonoidy, kwasy fenolowe i związki terpenowe będące naturalnymi wymiataczami wolnych rodników, antyoksydantami, inhibitorami cyklooksygenazy prostaglandynowej i lipooksygenazy, hialuronidazy, elastazy, reduktazy aldozowej, dzięki posiada właściwości przeciwzapalne, przeciwbólowe, antymutagenne i stabilizujące strukturę błon komórkowych. Posiada również właściwości przeciwhistaminowe, zmniejszając objawy alergii. Ogólnie mówiąc rozmaryn zawiera składniki chemoprewencyjne (ochronne, osłaniające), np. karnozol, kwas karnozolowy. Polifenole rozmarynu indukują detoksykację poprzez stymulowanie aktywności cytochromu P-450 oraz glutation S - transferazy.
Preparatu rozmarynu, a szczególnie olejek rozmarynowy hamuje laktogenezę (wytwarzanie mleka w gruczole mlekowym) - lactifugum.
Olejek rozmarynowy zabija pasożyty zewnętrzne.
Jest składnikiem macidła mydlano-amoniakalnego (Linimentum sapon.ammon.)
Przed II wojną światową, rozmaryn był składnikiem wielu popularnych gotowych preparatów, np. Rosmarin-Einreibung Bombastus (mieszanina nalewek: rozmarynowej, szałwiowej, imbirowej, olejku różanego i spirytusu 70%) - jako nervinum; Roskosan - mazidło i maść (mazidło zawierało olejek gorczycowy, nalewkę z ostrej papryki, kamforę, salicylan metylu, nalewkę eukaliptusową, nalewkę rozmarynową i tran) - jako antirheumaticum; Rosmarol (mieszanina salicylanu metylu i olejku rozmarynowego) - jako antirheumaticum; Rosmarinus-Plantrit - tabletki zawierające liść rozmarynu - jako diureticum (moczopędny), stomachicum (żołądkowy), carminativum (wiatropędny, przeciwwzdęciowy), cardiacum (nasercowy) i emmenagogum (pobudzający menstruację)

Wino rozmarynowe - Vinum Rosmarini było stosowane dawniej w leczeniu nerwicy, bólu głowy, puchliny wodnej i osłabionego serca. Zalecał je dr Czarnowski (1905) i ks. Sebastian Kneipp (1821-1897). Wino należy sporządzić następująco: garść świeżych liści rozmarynu rozdrobnić i zalać 1 litrem białego wytrawnego wina. Pozostawić na 3-7 dni, po czym przefiltrować. Zażywać 1-2 razy dziennie po 25-30 ml.

Herbatę (napar) z liści lub ziela rozmarynu stosuje się w zaburzeniach żołądkowo-jelitowych, wzdęciach, zapaleniu oskrzeli, krtani i gardła, gorączce i zdenerwowaniu. Napar rozmarynowy - Infusum Rosmarini sporządza się zalewając 1 łyżkę suchych lub świeżych rozdrobnionych liści (ziela) 1 szklanką wrzącej wody lub mleka. Przykryć i odstawić na 20 minut. Przecedzić. Napar można osłodzić miodem. Pić 3-4 razy dziennie po 100 ml. Dzieci od 6 do 12 roku życia 50 ml 3-4 razy dziennie. Napar wodny do okładów na oczy i twarz przy bladości, opuchnięciu ("cienie i worki pod oczami"), stanach zapalnych i świądzie.

Nalewka rozmarynowa - Tinctura Rosmarini: 1 część zmielonego ziela lub liści zalać 4-5 częściami alkoholu 40-60%, szczelnie zamknąć, odstawić na 7 dni w ciemne miejsce. Przefiltrować. Zażywać 2-4 razy dziennie po 5 ml w 100 ml wody lub z mlekiem i miodem. Ponadto stosować do przemywania skóry bladej, trądzikowej, łojotokowej, ze schorzeniami bakteryjnymi i wypryskami troficznymi. Można stosować do przemywania opryszczki. Do płukania jamy ustnej przy nieprzyjemnym zapachu z ust i stanach zapalnych (1 łyżka na szklankę wody), infekcjach bakteryjnych i grzybowych. Do wcierania w umyte włosy przy wypadaniu, łamliwości i braku puszystości.

Podobnie stosuje się intrakt rozmarynowy - Intractum Rosmarini, lecz wtedy należy zalać 1 część świeżych mielonych liści lub ziela 3-4 częściami gorącego alkoholu 40-60%. Intrakt jest mocniejszy w działaniu. Alkoholowe wyciągi z rozmarynu dają uczucie przypływu siły i energii, przez co poprawiają samopoczucie i zwiększają sprawność fizyczną i psychiczną. Jest on uwarunkowany obecnością w surowcu kamfory, borneolu, cyneolu i kamfenu. Podczas przyjmowania przetworów z rozmarynu zaobserwować można zwiększoną częstotliwość wentylacji płuc z powodu tonizacji ośrodka oddechowego i naczynioruchowego. Olejek rozmarynowy w dawce 10-15 kropli wyraźnie pobudza ośrodkowy układ nerwowy.

Obecnie rozmaryn stracił znaczenie w medycynie. W fitoterapii polskiej również nie pełnił szczególnie ważnej funkcji. Natomiast duże uznanie utrzymuje do dziś w ziołolecznictwie krajów Azji, Europy Południowej i Północnej Afryki.

W XIX wieku oficjalnie w medycynie preparaty rozmarynowe były używane jako środek przeciwbólowy w bólach miesiączkowych oraz jako środek przeciwpadaczkowy, np.

Olejek rozmarynowy jest wykorzystywany do wyrobu spirytusu rozmarynowego, dezodorantów, wód kolońskich, perfum, likierów i niektórych wódek. Olejek można zażywać w dawce 5-10 kropli na cukrze lub miodzie 1-3 razy dziennie. 1 gram to 50-51 kropli olejku rozmarynowego. Ulega wchłonięciu do krwi i limfy w jelicie cienkim. Wydalany jest z moczem, potem, żółcią i powietrzem wydychanym, działając przy tym rozkurczowo i odkażająco.