Średniowiecze-Renesans
i System Norymberski

Niemetryczne jednostki

Starożytne jednostki zostały potem (w 1555 roku) wykorzystane przez system norymberski miar i wag - Pondus Medicinalis (Medicum) Noricum, obowiązujący do XIX wieku, a w niektórych krajach do początku XX wieku.

 

W systemie norymberskim 1 skrupuł stanowił 20 granów (gr).

1 gran odpowiadał masie ziarna jęczmienia – 0,062 gramom (g), czyli 62 miligramom (mg). Granum – ziarno zboża. Przyjęto również drachmy, uncje i funty (libra).

 

1 funt =12 uncji = 96 drachm = 288 skrupuł = 5760 granów

1 uncja = 8 drachm = 24 skrupuł = 480 granów

1 drachma = 3 skrupuł  = 60 granów

1 skrupuł  = 20 granów


Jednostka słownie

Symbol jednostki i ilości w danej jednostce

Objaśnienie

Funt aptekarski (libra)

 

 Ilości podawano umieszczając za symbolem jednostki liczbę zapisaną cyframi rzymskimi. Istnieją również publikacje w których ilości precyzowano wstawiając przed symbolem jednostki liczbę zapisaną cyframi arabskimi. Spotkałem się również z zapisami ilości funtów za pomocą litery greckiej beta - ß (pół, czyli 1/2) lub literą S (semis - połowa).

Libra, Libr.

     

 Libra media - 1/2 funta; rzadko stosowany symbol w publikacjach lekarskich, częściej używany symbol funta aptekarskiego. Literą S (semis) umieszczoną po symbolu libra oznaczano połowę (1/2 libra).

 Uncia, uncja, Unc.

 

 Uncia libra, uncia media - 1/2 uncji oznaczano literą S za sybolem uncji, albo literą beta - ß.

Półtora uncji, czyli seskwiuncję (sesquiuncia) oznaczano cyfrą rzymską i lub częsciej j oraz literką beta - ß, umieszczonymi za symbolem uncji.

 Drachma, dragma, drachme

   

 Ilości podawano umieszczając za symbolem drachmy liczbę przedstawioną cyframi rzymskimi w układzie i, ii, iii, iv, v...itd. lub układzie j, jj, jjj, jv, v, vj... itd., sporadycznie w układzie kombinacji krótkiego i oraz długiego j: ij (2), iij (3), iv (4), v (5), vi (6), vij (7), viij (8), ix (9), xij (12)... itd.

Nie wszystko jednak było takie oczywiste, bowiem spotkałem w pracach lekarskich specyficzny zapis ilości drachmy, mianowicie: nad symbolem drachmy wstawiano cyfrę arabską (malutkich rozmiarów), podczas gdy za symbolem drachmy dodatkowo cyfry rzymskie. Oczywiście należało do liczby wyrażonej cyfrą arabską nad symbolem dodać liczbę wyrażoną cyfrą rzymską. Rzadko było to praktykowane, a jeśli już to najczęściej była to litera j (za symbolem), oznaczająca 1, a nad drachmą umieszczano cyfrę arabską dopełniającą liczbę. Skracało to zapis, zatem miało czysto techniczne uzasadnienie.

Dragma media (1/2 drachmy, pół drachmy) oznaczona literą S (semis) za symbolem drachmy.

Semidragma (semidrachma), czyli połówka drachmy oznaczona była również literką beta - ß, umieszczoną za symbolem drachmy.

 Skrupuł, Scrupulus, Scrup., Scr. Scripulum, Scrip.

  rzadziej

 Scrupulus media - 1/2 skrupuła zaznaczano literką S za symbolem jednostki, albo literą ß. Liczbę wskazywano cyframi rzymskimi (za symbolem jednostki), rzadziej arabskimi (przed symbolem jednostki).

 Gran, Granum

 gr., Gr., grn, gr, Gr

 Cyframi arabskimi lub rzymskimi umieszczonymi za lub przed skrótem jednostki wskazywano odpowiednią liczbę.

 As, Libra rzymska

 

 podobnie jak przy funcie aptekarskim.

 Fasciculus

 F

 = 1 uncja aptekarska

= 30 gramów

 Manipulus (garść)

= 1/2 uncji aptekarskiej

= 15 g

 Pugillus, szczypta

 Pug.

 tyle, ile nabrać można w 3 palce danej substancji;

zależnie, od 1/2 grama do 2 gram

 Mensura, miarka

 Mens., Ms.

 = 36 uncji

= 1000 gram

 Dawne jednostki polskie stosowane w handlu

 

 

 1 kamień

 25 funtów

10,1376 kg 

 1 funt

32 łuty 

 0,4055 kg

 1 łut

4 drachmy

 12,67 g

 Dawne jednostki rosyjskie stosowane w handlu

 

 

 1 dola

 

 44,4 mg

 1 zolotnik (zołotnik)

 96 doli

 4,267 g

 1 łot (łut rosyjski)

 3 zołotniki

 12,8 g

 1 funt rosyjski

 32 łuty

 0,4095 kg (409,51 g)

 1 pud

 40 funtów

 16,38 kg

 


Inne dawne miary i przeliczniki

 

W dawnej Polsce:

1 centnar = 4 kamienie po 25 funtów

1 funt handlowy = 16 uncji

1 uncja handlowa = 2 łuty

1 łut = 4 drachmy

1 drachma = 3 skrupuły

1 skrupuł = 24 grany

1 gran = 5,5 granika

1 granik = 8 mg

 

W dawnej polskiej aptece:

1 funt aptekarski =12 uncji

1 uncja = 8 drachm

1 drachma = 3 skrupuły

1 skrupuł = 200 gran

1 funt aptekarski polski = 358,333 gram

1 funt aptekarski polski = 28 łutom, 1 drachmie, 11 granom, 42,626 miligramom wagi handlowej polskiej.

 


Gramy / Grany

1 gram (1000 mg) ~ 16,129 grains (gran)

1/2 grama (500 mg) ~ 8,0645 grains (gran)


Przeliczenie niektórych jednostek stosowanych w wybranych krajach na gramy i kilogramy

 


Jednostka miary masy i spotykane skróty w starych publikacjach

Ilość gramów (g)

System angielski

System amerykański

1 funt – libra (Libr., libr., lib., lib)

360-420 gramów (g)

 

 

 1 funt angielski = 453,59265 g

1 funt amerykański = 373,242 g

1 uncia (uncja), Unc. (unc., unc, Unc)

30 g

1 uncja angielska = 28,3495 g

1 uncja amerykańska = 31,103 g

1 drachma (Dr., dr, dr., Dr)

3,75 g

-

1 drachma amerykańska = 3,88 g

1 skrupuł (Scrup., scrup., scr., scrup)

1,25 g

-

1 skrupuł amerykański = 1,296 g

1 gran (gr, gr., Gr, Gr.)

0,06-0,062-0,063 g

1 gran angielski = 0,0648 g

1 gran amerykański = 0,0648 g

Niemetryczne miary objętości

 

 

System angielski

System amerykański

1 Gallon

8 pint

(61440 min.)

4,543458 litrów (l)

Wg niektórych źródeł

4,543487 l

3,78551 litrów (l)

Wg niektórych źródeł

4,7311 l

1 Pinta

(pół kwarty)

20 uncji płynu (20 fl. oz)

567,932 cm3 (ml)

Wg niektórych źródeł 567,936 cc. (ml)

473,11 cm3 (ml)
Wg niektórych źródeł 591,50 cc. (ml)

1 Uncja płynna

Fluid Ounce

Fl.oz.

8 drachm płynu

Fl.drm.

28,397 cm3 (ml)

Wg niektórych źródeł 28,396 cc. (ml)

29,57 cm3 (ml)

1 Drachma płynna

Fluid Drachm

Fl.drm., Fl.dr.

60 minimów

3,55 cm3 (ml)

3,549 cc. (ml)

3,70 cm3, cc, (ml)

1 Minim

0,059 cm3 (ml)

0,059 cm3 (ml)

0,0616 cm3 (ml)

 quart, qt, kwarta

921,6 ml 

11360 min. = 32 fl.oz. 

Inne metody odmierzania ilości płynów

1 łyżeczka do herbaty

5 ml

 

 

1 łyżeczka deserowa

10 ml

 

 

1 łyżka stołowa

15 ml

 

 

1 kieliszek

30 ml

 

 

1 szklanka

200 ml

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Angielskie miary objętości:

1 gill = 142 ml

1 pint = 4 gills

1 quart = 2 pints

1 gallon = 4 quarts

1 peck = 2 gallons

1 bushel = 8 gallons

1 quarter = 8 bushels

Angielskie miary aptekarskie objętości:

1 minim = 0,059 ml

1 fluid scruple = 1,184 ml

1 fluid drachm (60 minims) = 3,552 ml

1 fluid ounce (8 drachms) = 28,4123 ml

1 pint (20 fluid ounces) = 0,568 l

1 gallon = 8 pints = 160 fluid ounces