Przykładowe teksty zawierające zapisy ilości substancji leczniczych i ich dawkowanie wyrażone w dawnych jednostkach aptekarskich

Poniżej pokazany skan tekstu lekarskiego (fragment książki autostwa: Dr Fr. Oesterlen, pt. "Handbuch der Heilmittellehre", Tubingen 1861 r.) pokazuje nam typowy opis substancji leczniczej z XIX wieku (1861 r.).

Literka D. oznacza Dosis, czyli dawkowanie. Sprawa tyczy się ziela (Herb. - Herba) i korzenia (Rad. - Radix) tojadu mocnego - Aconitum napellus L., zwanego również mordownikiem. Dawniej w wykazie substancji leczniczych figurowały nazwy zwyczajowe, umowne i nie przywiązywano uwagi do prawidłowości nazewnictwa anatomicznego i morfologicznego panującego w botanice. Obecnie wiemy, że prawidłowo powinno być ziele i bulwa, bowiem to co uważano za surowiec nie było tak naprawdę korzeniem, lecz bulwą - Tuber. W późniejszych czasach próbowano poprawiać te nazwy i uściślić surowiec zgodnie z naukową morfologią roślin. Dlatego w później wydawanych publikacjach znajdziemy już nazwę Tuber (w liczbie pojedyńczej) Aconiti, albo Tubera (w liczbie mnogiej) Aconiti, czyli bulwa tojadu. Oczywiście zmiany tych nazw były przyczyną powstawania licznych nazw synonimowych.
Dawkowanie ziela i bulwy tojadu jest wyrażone w granach (gr.): j-jjj 2-3 razy dziennie, co oznacza 1-3 grany 2-3 razy dziennie. Podawanie tego zioła musi być ostrożne, bowiem jest bardzo silne i nawet lekko przedawkowane może spowodować zgon. Autor dał więc ostrzeżenie i wyraził formy farmaceutyczne w jakich należy wydać lek pacjentowi: proszek (Pulver) i pigułki (Pillen). Przejdźmy jednak dalej. Widać tam opis Extractum Aconiti, czyli wyciąg z tojadu. Dawka podana jest w granach: gr.ß-jj - czyli pół-2 grany i więcej, 6-12 granów/dobę, w pigułkach, proszkach, wraz ze sproszkowanym korzeniem lukrecji, często razem z żywicą gwajakową, pięciosiarczkiem antymonu (Goldschwefel; Sulphur aurat.Antimonii = Sulphid. Stibic.), winnikiem wymiotnym (Tartarus stibiatus emeticus, Stibio-kalium tartaricum), opium, ponadto po rozpuszczeniu w winach, nalewce gwajakowej, winie kolchicynowym (zimowitowym), albo w miksturach 4-10 granów i więcej na dzień. Przy nerwobólach, reumatyzmie, artretyzmie, spastycznościach, paraliżach - w maściach: 1 drachma ekstraktu z tojadu na 2-6 drachmy tłuszczu, na plastrach, albo po ropzuszczeniu w wodzie, aromatycznych naparach: 1 drachma ekstraktu na 1-5 uncji płynu.

Od kolejnego akapitu mamy receptury na mikstury:

Ekstrakt z tojadu - 1 skrupuł, nalewka z naparstnicy zwykła (simplex) - 1 drachma, woda walerianowa - 2 uncje; lek zażywać 3 razy dziennie po 1 łyżeczce od kawy.

Ekstrakt z tojadu - 1 drachma, wino kolchicynowe - 3 drachmy; 3 razy dzienie po 10-20 kropli (gtt. - skrót od Gutta - kropla).

Ekstrakt z tojadu - pół drachmy, ziele tojadu - 1 skrupuł, pięciosiarczek antymonu 15 granów, sproszkowany korzeń lukrecji - q.s. (quantum satis - ile potrzeba, wziąć tyle ile potrzeba), f. (fiant - zrób) q.s.f. - wziąć tyle korzenia lukrecji, ile potrzeba na zrobienie 40 pigułek (kulek); 3 razy dziennie po 2-4 pigułki.

Kolejny tekst, pochodzący z "Grundzüge der ärztlichen Praxis", autorstwa Hermann’a Lebert’a (Tübingen 1868 r.) ukazuje formę zapisy receptury, gdzie ilości składników wyrażono w starych jednostkach masy.

W skład preparatu recepturowego wchodzą: dwuchlorek rtęci, czyli sublimat (Hydrargyrum bichloratum corrosivum; sublimat wywołuje korozję narzędzi chirurgicznych, stąd w nazwie corrosivum) 10 granów, wyciag z makowca - 5 granów, rozpuszczone w wodzie (q.s. - quantum satis - ile potrzeba, w minimalnej ilości niezbędnej do rozpuszczenia obu substancji). Następnie w recepturze są wymienione: sproszkowany korzeń prawoslazu - 3 drachmy, ekstrakt z korzenia lukrecji - Extractum Glicyrrhizae (synonimowa nazwa to odpowiednio Radix, Extractum Liquiritiae) - 2 skrupuły. Poniżej widnieje skrót od łacińskich poleceń lekarskich: Misce fiat lege artis M.f.l.a.pil., czyli po zmieszaniu sporządzić pigułki, dalej mamy podaną liczbę pigułek wyrażoną w cyfrach rzymskich LX (60). Skrót Consp. pochodzi od słowa consperge, co oznacza - posyp (posypywanie, np. zarodnikami widłaka, talkiem, zapobiega zlepianiu się pigułek). D.S. - da signaturam - wydaj z oznaczeniem: 1-3 razy dziennie 1 pigułka.