| Substancje przeciwbólowe i
przeciwzapalne stosowane w medycynie dawnej i współczesnej |
| dr Henryk
Różański |
| Wprowadzenie |
| Ból
i stan zapalny to reakcje patofizjologiczne zwiastujące w organizmie
zaburzenia homeostazy i stres (strein). Ból jest to wrażenie
zmysłowe (nerwowe) indukowane na skutek pobudzenia receptorów
bólowych w nabłonkach i w tkance łącznej narządów.
Ból informuje nas o nieprawidłowościach w czynnościach
fizjologicznych i strukturalnych tkanek lub całych narządów.
Zawiaduje o uszkodzeniu, a także o sile działającego impulsu
wewnętrznego lub zewnętrznego. Dzięki bólowi uruchomione zostają
procesy ochronne i obronne organizmu zapobiegające nieodwracalnemu
uszkodzeniu ciała – strainowi plastycznemu (w ujęciu teorii stresu wg
Levitt’a z 1972 roku). Ból zawiaduje tym samym o chorobie, czyli
zaburzeniach homeostazy. Jeżeli przyjmiemy teorię stresu wg Selye’go (z 1950 roku), to możemy śmiało powiedzieć, że ból wyzwala reakcję alarmową w ustroju. Zatem każdy czynnik stresowy wywołujący ból powoduje reakcję alarmową. W 1929 roku Walter Bradford Cannon (1871-1945) wprowadził termin i pojęcie homeostazy. Zdaniem Cannon’a homeostaza jest wewnątrzustrojowym stanem równowagi (równowaga w środowisku wewnętrznym) procesów życiowych i parametrów fizykochemicznych tkanek, organów i układów narządów. Dzięki homeostazie organizm uzyskuje indywidualizację i stałość środowiska wewnętrznego, pomimo nieustannej ingerencji zmiennych czynników środowiskowych. Organizm poprzez homeostazę sprzeciwia się entropii, czyli stanowi nieuporządkowania materii. Homeostaza jest możliwa dzięki integracji strukturalno-fizjologicznej organizmu oraz koordynacji procesów biochemicznych w ustroju. Te z kolei prawidłowości zapewnia układ humoralny i nerwowy. Wszelkie zmiany w środowisku zewnętrznym uruchamiają procesy kompensacyjne (wyrównujące, równoważące) mające na celu przywrócenie stanu równowagi fizjologicznej. Mechanizmy utrzymujące homeostazę działają na zasadzie sprzężenia zwrotnego. Z jednej strony ból powinien ostrzegać przed potencjalnymi zagrożeniami i trwałymi zaburzeniami, z drugiej jednak może przyczynić się do powstania depresji, wstrząsu, a nawet zejścia śmiertelnego. Molekularny mechanizm powstawania bólu nie był znany aż do lat sześćdziesiątych XX wieku. W 1930 roku Ulf von Euler (1905-1983) stwierdził, że w wydzielinie pęcherzyków nasiennych i gruczołu krokowego (prostata) są substancje – prostaglandyny (glandulae – gruczoły), które powodują skurcz mięśni gładkich i wytrysk nasienia. W 1962 roku Sune Bergström wraz ze współpracownikami wyizolował prostaglandyny, określił ich strukturę chemiczną oraz działanie fizjologiczne. W 1971 roku John Vane wyjaśnił mechanizm działania przeciwbólowego, przeciwgorączkowego i przeciwzapalnego salicylanów. Stwierdził, że salicylany hamują syntezę prostaglandyn. Działanie przeciwgorączkowe salicylanów i pochodnych kwasów arylooctowych związane jest także z pobudzaniem wytwarzania naturalnych endogennych antypirogenów: melanotropiny i arginino-wazopresyny, ponadto z hamowaniem przemiany materii, głównie procesów uwalniających energię cieplną. Prostaglandyny należą do grupy prostanoidów, czyli związków powstających z kwasów tłuszczowych. Prostanoidy powstają niemal w każdej tkance. Do prostanoidów należą również prostacykliny i leukotrieny. Z tego względu, że prekursorami prostaglandyn są 20-węglowe nienasycone kwasy tłuszczowe, określa się je mianem eikozanoidów. Spośród substratów do syntezy prostanoidów należy wymienić: kwas arachidonowy i kwas dihomo-gamma-linolenowy. Substraty zostają wbudowane do fosfolipidów błonowych, a następnie uwolnione enzymatycznie przez fosfolipazy A. Prostaglandyny powstają na skutek utleniania kwasu tłuszczowego, a następnie cyklizacji produktu pod wpływem cyklooksygenazy prostaglandynowej. Efektem tego procesu jest powstanie nadtlenku prostaglandynowego (endonadtlenku), który zostaje zredukowany do prostaglandyny. Z endonadtlenków pod wpływem odpowiednich syntetaz powstają również: tromboksan A2 (syntetaza TX) i prostacyklina (syntetaza PGI2). Pod wpływem lipooksygenazy powstają z kwasu arachidonowego leukotrieny. Lipooksygenaza znajduje się w płucach, w trombocytach i w leukocytach. Niesteroidowe leki przeciwzapalne i przeciwbólowe (np. salicylamid, kwas acetylosalicylowy, propyfenazon, fenylobutazon, ibuprofen) działają leczniczo przez zahamowanie cyklooksygenazy prostaglandynowej (są inhibitorem enzymu), a zatem uniemożliwienie wytwarzania prostaglandyn. Spośród wielu prostaglandyn, warto tutaj wspomnieć o grupie PGA, PGE, PGF, PGG i PGD. Tromboksan A2 zwiększa agregację trombocytów sprzyjając powstawaniu zakrzepów oraz ognisk miażdżycowych, ponadto obkurcza oskrzela. Małe dawki salicylanów zmniejszają syntezę tromboksanu, co zostało wykorzystane w zapobieganiu zakrzepów i zawałów serca. PGF zwężą naczynia krwionośne i oskrzela, hamuje wydzielanie kwasu żołądkowego. PGE oraz PGI2 (prostacyklina) rozszerzają naczynia krwionośne i oskrzela. PGE i PGF wywołują skurcz macicy i rozpoczynają akt porodowy. Zaburzenia w wydzielaniu prostaglandyn w czasie ciąży są powodem poronień. Wydzielanie kwaśnego soku żołądkowego hamuje także PGA. Prostaglandyny odgrywają ważną rolę w pękaniu i wydalaniu pęcherzyków jajnikowych w czasie owulacji. PGF jest powodem bolesnego miesiączkowania. Prostacyklina hamuje agregację krwinek, rozszerza tętnice, uczynnia cyklazę adenylową, zapobiega miażdżycy, przedłuża krwawienie, działa antagonistycznie w stosunku do tromboksanu A2. PGE hamuje aktywację cyklazy adenylowej w tkance tłuszczowej, zapobiegając lipolizie; zwiększa przepuszczalność naczyń krwionośnych, sprzyja powstawaniu wysięku i stanów zapalnych, wzbudza migrację leukocytów do ogniska zapalnego, zwiększa wrażliwość zakończeń nerwowych na ból. Ponadto zwiększa ciśnienie śródgałkowe, sprzyja powstawaniu stanów zapalnych oka. PGG (cykliczny nadtlenek) jest przekaźnikiem odczynu bólowego. Leukotrieny i PGF i tromboksan A2 sprzyjają wystąpieniu napadu dychawicy oskrzelowej. Leukotrieny obkurczają naczynia krwionośne i oskrzela, są przekaźnikiem stanów alergicznych, indukują migrację leukocytów, zwiększają przepuszczalność śródbłonków, uczestniczą w tworzeniu stanów zapalnych w tkankach. Nienarkotyczne leki przeciwbólowe działają także przeciwgorączkowo. Homeostaza oznacza także stałą temperaturę ciała. Organizmy patogenne (np. bakterie, riketsje, grzyby, pierwotniaki) wydzielają do krwi substancje pirogenne, czyli gorączkotwórcze. Do pirogenów egzogennych należą egzotoksyny i endotoksyny o charakterze glikoprotein, lipoprotein i protein wytwarzanych przez komórki lub uwalnianych po rozpadzie organizmów patogennych. Substancje białkowe obcego pochodzenia indukują uwalnianie wewnątrzustrojowych (endogennych) pirogenów: cytokin (interleukina-1, interleukina-6). Te z kolei powodują wytwarzanie prostaglandyn, amin biogennych (np. histamina, katecholaminy) i czynników pobudzających wytwarzanie kortykotropiny. Jest to reakcja kaskadowa, której ostatnie ogniwo pobudza ośrodek termoregulacji w podwzgórzu, a dokładniej część zachowania ciepła. Ośrodek termoregulacji pobudza produkcję ciepła przez nasilenie przemiany materii i hamuje mechanizmy uwalniania ciepła z ustroju (np. skurcz naczyń krwionośnych skórnych, zahamowanie wydzielania potu). Podwyższenie ciepłoty ciała przyczynia się do aktywacji limfocytów T i pobudzenia fagocytozy. Substancje przeciwgorączkowe mają różny mechanizm działania: zahamowanie syntezy i uwalniania prostaglandyn i amin biogennych, rozszerzenie naczyń krwionośnych w skórze i pobudzenie gruczołów potowych do wydzielania potu, zablokowanie receptorów dla egzogennych i endogennych pirogenów, zahamowanie przewodzenia w neuronach ośrodka termoregulacji. Niektóre leki przeciwgorączkowe są toksynami protoplazmatycznymi (np. aminofenazon) i hamują wewnątrzkomórkowe procesy kataboliczne dostarczające energię cieplną. |
| Podział leków przeciwbólowych
i przeciwzapalnych |
| Współczesny podział leków
przeciwbólowych (nienarkotycznych) i przeciwzapalnych
(niesteroidowych, NLPZ) uwzględnia jedynie budowę chemiczną: |
|
Przynależność
chemiczna |
Nazwa
międzynarodowa leku |
|
Anilidy |
Paracetamol Phenacetin Propacetamol |
|
Benzydaminy |
Benzydamine |
|
Bytylopirazolidyny |
Kebuzone Mofebutazone Oxyphenbutazone Phenylbutazone |
|
Koksyby |
Celecoxib Rofecoxib |
|
Oksykamy |
Meloxicam Piroxicam Tenoxicam |
|
Pirazolony |
Azapropazone Aminophenazone Metamizole Nifenazone Phenazone Propyphenazone |
|
Pochodne
benzoksazocyny |
Nefopam |
|
Pochodne chinoliny |
Chloroquine |
|
Pochodne kwasu
antranilowego |
Flufenamic
acid Meclofenamic
acid Mefenamic
acid |
|
Pochodne kwasu
arylooctowego |
Acemetacin Bufexamac Diclofenac Etodolac Indometacin Ketorolac Lonazolac Sulindac Tolmetin |
|
Pochodne kwasu
nikotynowego |
Niflumic acid Morniflumate |
|
Pochodne kwasu
propionowego |
Alminoprofen Dexibuprofen Fenbufen Fenoprofen Flurbiprofen Ibuprofen Ketoprofen Naproxen Suprofen Tiaprofenic acid |
|
Pochodne
metylheksahydroazepiny |
Meptazinol |
|
Pochodne
naftylobutanonu |
Nabumetone |
|
Pochodne pirymidyny |
Rimazolium metilsulfate |
|
Salicylany |
Acetylosalicylic acid Aloxpirin Benorilate Carbasalate
calcium Choline
salicylate Co-codaprin Diflunisal Ethenzamide Salicylamide Salsalate |
|
Sulfonamidy |
Nimesulide |
| Część szczegółowa |
| Kliknij na
interesującą Cię grupę substancji przeciwbólowych i
przeciwzapalnych |
| Fitoterapia |
| Medycyna
dawna i współczesna |
| Wykaz
ważniejszych stron autora |
| Dokument chroniony prawami autorskimi! Jakiekolwiek kopiowanie niniejszej strony bez podania źródła będzie surowo ścigane! |
| H.S.Rozanski Poznań 2004 |